mobi facebook

Choroby cywilizacyjne

Choroby cywilizacyjne to schorzenia związane z ujemnymi skutkami życia w warunkach wysoko rozwiniętej cywilizacji zachodniej. Zaliczają się do nich przede wszystkim nowotwory, choroby układu krwionośnego, cukrzyca oraz otyłość. Warto nadmienić, że są one rzadkością w cywilizacji azjatyckiej charakteryzującej się o wiele zdrowszymi nawykami żywieniowymi.

Nowotwory

nowotwory

Choroby nowotworowe należą do jednych z największych zagrożeń cywilizacyjnych. W przyszłości będą dotykać co piątą, a nawet co czwartą osobę do 70-tego roku życia; u 1/4 pojawią się związane z nimi komplikacje. W 1972 roku w USA na choroby nowotworowe zmarło 225 tysięcy osób. W 1996 roku ich liczba zwiększyła się ponad dwukrotnie i osiągnęła 560 tysięcy. Przyrost żniwa zbieranego przez te choroby jest zatem niezwykle dynamiczny, pomimo miliardów dolarów wydawanych corocznie na walkę z nimi. W Polsce sytuacja wygląda następująco: w 1990 r. nowotwory złośliwe były przyczyną prawie 19% wszystkich zgonów, w 2000 r. stanowiły 23%, a w 2010 r. - 24,5%, czyli co czwarty zgon był wtedy wynikiem choroby nowotworowej. W 2011 liczba zgonów na nowotwory wynosiła 90 tysięcy, a prognoza umieralności na nowotwory w Polsce w roku 2025 wynosi około 120 tysięcy.

Nowotwór jest chorobą polegającą na podziale komórek, które wymknęły się z pod kontroli organizmu. Nie różnicują się one w tkanki jak normalne, lecz tworzą tzw. guz – w wyniku mutacji kodu genetycznego, na podstawie którego powstają białka biorące udział w metabolizmie komórki. Powstanie nowotworu złośliwego wymaga mutacji kilku genów. Taka nieprawidłowo działająca komórka nie reaguje na, pochodzące sygnały z zewnątrz, blokujące jej a dzielenie. Często w takich komórkach, prócz zmian w DNA, dochodzi też do zmian w chromosomach – np. utraty części chromosomu. Nowotwory, zanim dadzą widoczne objawy swojej działalności, mogą się w utajeniu rozwijać bardzo długo – nawet 20 lat. Najczęściej nowotwory atakują piersi, prostatę, jelito grube, płuca, białe krwinki (wtedy choroba nazywa się białaczką).

Znaczny wzrost zachorowań na choroby nowotworowe ma związek z zachodnim sposobem odżywiania. Jest to spowodowane degradacją nawyków żywieniowych krajów rozwiniętych, które odeszły od istoty żywienia i postrzegają ją wyłącznie jako sposób dostarczania organizmowi energii, nie biorąc pod uwagę aspektu zdrowotnego pokarmu. Taki sposób odżywiania, skoncentrowany wyłącznie na zaspokajaniu prostej potrzeby jedzenia, jest szkodliwy dla zdrowia. Zerwanie z tradycją kulinarną wyjaśnia, dlaczego w czasach gdy medycyna osiągnęła najwyższy swój rozwój w dziejach świata, jesteśmy świadkami pojawienia się chorób, które jeszcze sto - dwieście lat temu były nieznane.

Choroby układu krwionośnego

choroby serca

Choroby układu krążenia powodują największą ilość zgonów na świecie. W Polsce prawie co druga śmierć jest związana z chorobami układu sercowo-naczyniowego. Podobnie sytuacja wygląda w Stanach Zjednoczonych – najwięcej zgonów powodują tam choroby serca, aczkolwiek zgony związane z nowotworami systematycznie je „doganiają”. Najczęstszymi przyczynami śmierci związanych z układem krążenia jest zawał serca, nagła śmierć sercowa, zawał mózgu, wylew krwi do mózgu, zawał krezki. Przyczyną tak dużej zachorowalności na choroby układu krążenia jest fakt, że miażdżyca nie daje żadnych objawów; rozwija się ona bowiem w sposób podstępny, nie daje żadnych oznak bólu; w pewnym momencie człowiek dostaje zawału serca lub zawału mózgu.

Choroby serca są związane przede wszystkim z nieprawidłowym trybem życia, na który składają się: zła dieta, nadwaga, palenie papierosów, cukrzyca, nadciśnienie, predyspozycje genetyczne, brak aktywności fizycznej oraz brak estrogenu u kobiet w okresie po menopauzie. Jeśli chodzi o dietę, złemu stanowi naszych naczyń krwionośnych sprzyja spożywanie dużej ilości cukrów prostych, tłuszczów zwierzęcych, tłuszczów roślinnych utwardzanych oraz cholesterolu. Taka dieta powoduje podwyższenie stężenia cholesterolu oraz trójglicerydów odpowiedzialnych za rozwój blaszki miażdżycowej. Inną przyczyną mocno nasilającą miażdżycę jest palenie papierosów. Substancje wdychane w dymie papierosowym i rozprowadzane po organizmie uszkadzają nabłonek naczyń krwionośnych, co powoduje powstanie miażdżycy.

Na zmniejszenie chorób naczyniowych szczególnie dobry wpływ ma dieta bogata w polifenole. Związki te są obecne w takich roślinach jak zielona herbata, kakao, "owoce leśne" (malina, borówka, jeżyna, aronia, żurawina), wiśnie, cebula, część kapustowatych. Związki fenolowe stanowią najliczniejsza grupę fitozwiązków, których poznanych i obecnych w roślinach jest około 10 000.

Należy, zwłaszcza po 40-tym roku życia, regularnie prowadzić okresowe badania lekarskie. Raz na rok trzeba zrobić morfologię oraz zmierzyć poziom cukru we krwi, a co 3 lata - badanie EKG.

Choroby serca są związane przede wszystkim z nieprawidłowym trybem życia, na który składają się: zła dieta, nadwaga, palenie papierosów, cukrzyca, nadciśnienie, predyspozycje genetyczne, brak aktywności fizycznej oraz brak estrogenu u kobiet w okresie po menopauzie. Jeśli chodzi o dietę, złemu stanowi naszych naczyń krwionośnych sprzyja spożywanie dużej ilości cukrów prostych, tłuszczów zwierzęcych, tłuszczów roślinnych utwardzanych oraz cholesterolu. Taka dieta powoduje podwyższenie stężenia cholesterolu oraz trójglicerydów odpowiedzialnych za rozwój blaszki miażdżycowej. Inną przyczyną mocno nasilającą miażdżycę jest palenie papierosów. Substancje wdychane w dymie papierosowym i rozprowadzane po organizmie uszkadzają nabłonek naczyń krwionośnych, co powoduje powstanie miażdżycy.

miażdżyca

Ultrasonografia wewnątrzwieńcowa - na zielono zaznaczono blaszkę miażdżycową zawężającą światło naczynia.

Cukrzyca

cukrzyca

Cukrzyca to choroba, której bezpośrednim objawem jest brak możliwości organizmu do utrzymania prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Ryzykiem stale podwyższonego poziomu cukru są choroby towarzyszące lub następcze, zwykle groźniejsze niż sama cukrzyca; często diagnozowana przypadkowo podczas rutynowej kontroli lekarskiej. Obecnie w Polsce choruje na nią 2,5 mln osób. 90% z nich cierpi na tak zwaną cukrzycę typu 2; rozróżniamy jednak 3 jej typy – pierwszego, drugiego oraz ciążową.

Cukrzyca typu 1 sprowadza się do niedoboru insuliny spowodowanego zniszczeniem komórek odpowiedzialnych za jej produkcję w trzustce. Dzieje się tak na skutek błędnego sterowania systemem odpornościowym (immunologicznym), na co wpływ mogą mieć czynniki genetyczne oraz zewnętrzne jak np. infekcje wirusowe. W przypadku przyczyn genetycznych następuje reakcja autoimmunologiczna, gdzie system odpornościowy kieruje się przeciwko własnym komórkom odpowiedzialnym za produkcję insuliny w trzustce, co powoduje ich zniszczenie; skutkiem jest całkowity brak insuliny i konieczność dostarczenia jej z zewnątrz. Gdy zniszczeniu ulega 80% komórek trzustki wytwarzających insulinę, pojawiają się pierwsze objawy choroby. Szacuje się, że w Polsce około 250 tysięcy osób choruje na cukrzycę 1. typu. Z reguły dotyka ona młode osoby. Częstotliwość nowych zachorowań jest najwyższa u dzieci pomiędzy 11. a 13. rokiem życia, jednakże również osoby dorosłe mogą na nią zachorować.

Cukrzyca 2. typu jest najczęstszą formą choroby i dotyczy prawie 90% wszystkich chorych. Przyczyną jej powstania jest zmiana przyzwyczajeń życiowych i żywieniowych, powiązana z tym nadwaga, niezdrowe odżywianie się oraz brak ruchu. W przeszłości występowała głównie u osób po 40-tym roku życia, jednak obecnie coraz częściej pojawia się u osób młodych, a nawet dzieci. Choroba rozwija się powoli, przez co może przez długi czas pozostać niezauważona. Przy tym typie cukrzycy trzustka produkuje jeszcze samoczynnie insulinę, jednak wytworzona substancja nie może skutecznie działać. Dlatego mówimy tutaj o relatywnym niedoborze insuliny – tzw. odporności insulinowej.

Cukrzyca ciążowa (ciężarnych) pojawia się wyłącznie podczas ciąży. Częstotliwość jej wystąpienia waha się w granicach 2-3%. W większości przypadków jednak ustaje ona bezpośrednio po narodzinach dziecka. Czynnikiem ryzyka jest nadwaga, wiek powyżej 30 lat oraz obciążenie genetyczne.

Zagrożenia wywołane przez cukrzycę to hiperglikemia lub hipoglikemia oraz w dalszej perspektywie (w przypadku braku lub nieprawidłowego leczenia) choroby towarzyszące cukrzycy. Mogą to być choroba wieńcowa, retinopatia cukrzycowa, nefropatia cukrzycowa, polineuropatia, zespół stopy cukrzycowej. Celem terapii cukrzycowej jest utrzymanie wartości cukru we krwi na właściwym, ustalonym przez lekarza poziomie, aby w ten sposób zapobiegać pojawieniu się chorób towarzyszących cukrzycy.

Nadwaga

nadwaga

Nadwaga prowadząca do otyłości jest jedną z najczęstszych chorób cywilizacyjnych dotykających ludzi krajów wysoko rozwiniętych. W krajach Unii Europejskiej w zasadzie co drugą dorosłą osobę charakteryzuje nadwaga oraz otyłość. W Stanach Zjednoczonych co piąta osoba uchodzi za otyłą. Prognozy szacują, że w 2030 roku 40% dorosłych amerykanów będzie otyła. „Epidemia” nadwagi nasiliła się w ostatnich 20-tu latach. W Stanach Zjednoczonych nawet nastolatki cierpią na otyłość. Mówi się, że pokolenie dzisiejszych kilkunastolatków w USA będzie żyć krócej niż ich rodzice.

Nadwaga występuje w momencie, gdy współczynnik BMI wynosi powyżej 25, a otyłość zaczyna się w momencie gdy przekracza on wartość 30. BMI (Body Mas Index) powstaje przez podzielenie masy ciała w kilogramach przez kwadrat wysokości w metrach. Jest to bardzo prosty wskaźnik określający prawidłową masę ciała; opracowany został wyłącznie dla osób dorosłych.

Przyczyną nadwagi oraz otyłości są przede wszystkim złe nawyki żywieniowe. Zbyt duża wartość energetyczna pożywienia w stosunku do zapotrzebowania organizmu oraz brak aktywności fizycznej. Do kłopotów z prawidłową masą ciała mogą przyczyniać się też czynniki genetyczne oraz biologiczne takie jak uszkodzenie podwzgórza, nowotwór w tej okolicy lub nieprawidłowe działanie hormonów tarczycy. Ze złych nawyków żywieniowych należy wymienić spożywanie dużej ilości tłuszczów zwłaszcza zwierzęcych oraz spożywanie dużej ilości cukrów prostych np. w napojach gazowanych, zamiast węglowodanów złożonych. Nadwadze sprzyja też nieregularne spożywanie posiłków. Posiłki powinno się spożywać co 4-5 godzin.

Występowaniu nadwagi można zapobiec, spożywając dużą ilość naturalnej surowej żywności w postaci warzyw oraz owoców. Mięso czerwone należy zastąpić białym, a tłuszcz stały – oliwą z oliwek lub olejem rzepakowym. Warzywa i owoce zawierają cukry w postaci złożonej, dlatego też są niskokaloryczne. Posiadają też dużo błonnika oraz pektyn, które sprzyjają poprawnemu funkcjonowaniu naszego przewodu pokarmowego. Spożywanie ich pomaga w utrzymaniu prawidłowej wagi ciała; świetnie w tym celu nadaje się stosowanie diety śródziemnomorskiej lub okinawy.